Kur’an ve Sünnet Işığında Osmanlı Ekonomisi ve Sanayileşme Hamlelerinin Değerlendirmesi

Öz

Bu çalışmada, Osmanlı Devleti’nin klasik dönem iktisadi yapısı ile 19. yüzyılda ivme kazanan sanayileşme ve mali modernleşme hamleleri, Kur’an ve Sünnet’i dikkate alarak temel iktisadi ilkeler çerçevesinde incelenmiştir. Osmanlı İmparatorluğu, İslam hukukunu (fıkıh) devletin temel dayanağı olarak kabul etse de, gelişen ekonomik ihtiyaçlar ve nakit darlığı, klasik fıkıh yorumlarının dışına çıkan bazı mali uygulamaları beraberinde getirmiştir. Özellikle para vakıfları, iltizam sistemi ve “muamele-i şer’iyye” başlığı altında meşrulaştırılan yöntemler bunların başında gelmektedir. Çalışmada, Osmanlı iktisadi zihniyetinin sacayakları olan iaşe, gelenekçilik ve fiskalizm ilkelerinin İslam fıkhındaki karşılıkları analiz edilmiş; miri arazi rejimi ile vakıf müessesesinin servetin tabana yayılması noktasındaki rolü tartışılmıştır. Çalışmada ayrıca, padişahların örfi ve şer’i yetkileriyle gerçekleştirdikleri mali düzenlemeler, devletin kriz dönemlerinde başvurduğu tağşiş politikaları, kapitülasyonların zamanla kurumsal bir bağımlılığa dönüşmesi, Galata Bankerleri ve yabancı sermayeli bankalar aracılığıyla yürütülen borçlanma süreçleri, emisyon haklarının devri, 19. yüzyıldaki fabrikalaşma gayretleri ve Kırım Savaşı ile başlayan dış borçlanma süreci normatif İslam iktisadı açısından ele alınmıştır. Yapılan analizler neticesinde, klasik dönemdeki şer’i mülkiyet, adalet ve emanet bilincinin, geç dönemde yerini faiz mekanizmalarına (riba) ve dış iktisadi bağımlılığa bırakmasının, imparatorluğun mali çöküşünü (Duyun-u Umumiye) hızlandıran temel amillerden biri olduğu sonucuna varılmıştır. Ayrıca çalışmada, Osmanlı’nın Batı karşısındaki kurumsal dönüşüm hızı ile fıkhi içtihatların bu hıza dinamik bir yanıt verip veremediği sorunsalı da yapısal bir eksiklik olarak ele alınmıştır.