Katılım Finans Sistemi ve Türkiye Uygulaması: Katılım Finans Piyasaları, Katılım Finans Kurumları ve Katılım Finans Araçları

Öz

Çalışmanın amacı, katılım finans çerçevesinde, katılım finans kurumlarının ve katılım finans araçlarının Türkiye’de tam faizsizlik ilkesine göre uygulamasının incelenmesidir. Finansal sistem; fon arz ve talebinin el değiştirmesini sağlayan finansal piyasalar, finansal kurumlar ve finansal araçlardan oluşmaktadır. Finansal sistem fon kaynak ve kullanım yöntemlerine göre; bankacılık, sigortacılık ve sermaye piyasası şeklinde üç ana grupta toplanmaktadır. Oran değişmekle birlikte, finansal sistem içerisinde bankacılık kesimi yaklaşık olarak %80, sigorta şirketleri %10 ve sermaye piyasası kurumları %10 pay sahibi olmaktadır. Türkiye’de, Bankalar Kanunu’na göre bankalar; mevduat bankası, kalkınma ve yatırım bankası (KYB) ile katılım bankası olarak sınıflandırılmaktadır. Bu banka gruplarından, mevduat bankaları ile KYB’ler faizli bankacılık sistemine göre çalışırken sadece katılım bankaları kısmen faizsiz sistem ile çalışmaktadır. Bankacılık sektöründe, aktif büyüklüğe göre, 2023 yılında mevduat bankalarının payı %84,3, KYB’lerin payı %6,7 ve katılım bankalarının payı ise %9 olmuştur. Buna göre bankacılık sektörünün %91’i faizli sisteme göre fon toplayıp, fon kullandırırken, sadece %9’u kısmen faizsiz sisteme göre bu işlemi gerçekleştirmektedir. Buna göre finans sistemi faize mahkûm hale gelmekte, faizden kaçınmak isteyen tasarruf sahipleri ile fon açığı olan kesim için fazlaca bir alternatif bulunmamaktadır. Faizsiz finans sistemi, katılım finans sistemi olarak da ifade edilmekte ve katılım finans kurumları, katılım sermaye piyasaları ve katılım sigortacılığından oluşmaktadır. Katılım finans sisteminde, risk paylaşımı, varlığa dayalılık ve etik temel çerçeveyi oluşturmaktadır. Katılım finans sistemi için, yeni bir finansal mimari oluşturmak, yeni bir faizsiz finansal model önermek ve özellikle faizli küresel finansal araçlara alternatif faizsiz finansal araçlar geliştirmek büyük önem taşımaktadır. Katılım finans sisteminin kurulabilmesi için yasal, idari ve kurumsal bir altyapının oluşturulması zorunludur.

Çalışmada, faizsiz olduğu iddia edilen finansal kuruluşların tam faizsizlik prensibine göre hareket etmediği, yatırım araçlarının tam faizsizlik prensibine göre oluşturulmadığı, belirli ölçüde faiz barındıran yatırım araçlarının kullanıldığı ortaya konmuştur. Burada yapılması gereken faize bulaşmak istemeyen tasarruf sahiplerine tam faizsizlik prensibine göre yatırım araçlarının oluşturulması, bu yapılamıyorsa tasarruf sahiplerine yatırım yaptıkları finansal araçların faiz barındırdığını, istemese de başka alternatifler üretilemediği için yatırımlarında faize bulaştığını açıkça bildirmektir.

Çalışma, bundan sonra yapılacak olan özellikle katılım bankaları, katılım sigorta şirketleri ve katılım sermaye piyasası araçlarını tam faizsizlik prensibine göre inceleyen çalışmalara yol gösterici olacaktır.