Kur’an ve Sünnet Işığında Selçuklu Ekonomisi, İkta Sistemi ve Mali Kurumların Eleştirel Değerlendirmesi

Öz

Bu çalışmada, Büyük Selçuklu İmparatorluğu ve Anadolu Selçuklu Devleti’nin klasik ve kriz dönemleri mali yapıları; toprak yönetimi, müsadere uygulamaları, vergilendirme politikaları, para-darphane rejimleri, Divan bürokrasisi ve esnaf teşkilatları ekseninde inceleme konusu yapılmıştır. Bu kurumsal yapılar; Kur’an ve Sünnet ışığında mülkiyet, adalet, emek, kamu menfaati (maslahat) ve hakkaniyet ilkeleri çerçevesinde eleştirel bir analize tabi tutulmuştur. Selçuklular, İslam hukukunu toplumsal ve adli nizamın ana dayanağı yapsalar da pratik mali ihtiyaçlar, askeri zaruretler ve İran-Sasanî devlet geleneğinin etkisiyle zaman zaman şer’î sınırların dışına çıkan örfi uygulamalara ve bütçe politikalarına başvurmuşlardır.

Çalışmada, askeri-mali bir yapı olan İkta Sistemi; Kur’an’ın mülkiyet, emanet ve emek-değer ilişkisi bağlamında incelenmiş; sistemin zirai üretimi artırmasına rağmen, servetin askeri aristokraside toplanmasına ve köylünün mülksüzleşmesine yol açan yönleri fıkhi açıdan tartışılmıştır. Ayrıca, mülkiyetin dokunulmazlığı (Harem-i İsmet) ilkesiyle çatışan müsadere sistemi, şer’î dayanağı bulunmayan örfi vergiler ve İlhanlı tahakkümü altındaki kriz dönemi mali pratikleri analiz edilmiştir. Son olarak, ticari hayatı ahlaki ve hukuki bir temele oturtan Ahilik teşkilatı, kervansaray mimarisi, ilk ticari sigortacılık örnekleri ve para politikaları incelenerek, Selçuklu maliyesinin saf bir İslam fıkhı uygulamasından ziyade, fıkhi normlar ile örfi siyasetin dinamik, pragmatik ve eklektik bir hibriti olduğu sonucuna varılmıştır.