Fıkıh Usûlünün Doğuşu ve er-Risâle’nin Etkisine Dair: Wael B. Hallaq’ın Tarihlendirmesine Bir İtiraz
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.22958936Anahtar Kelimeler:
Fıkıh Usûlü- Şâfiî- er-Risâle- Wael B. HallaqÖz
İslam hukukuyla ilgili çalışmalarıyla batı akademyasında çığır açan ve sunduğu güçlü eleştirilerle hâkim oryantalist tezlerin birçok açıdan sorgulanmasını sağlayan Wael B. Hallaq, bu çevrelerde Şâfiî’nin (ö. 204/820) fıkıh usûlü ilminin kurucusu olarak kabul edilişine itiraz eder. Hallaq, 1993’de yayınladığı ilk makalesinde Şâfiî’nin bu ilmin “başmimarı” olarak görülemeyeceğini iddia etmiş ve esasen er-Risâle’nin klasik fıkıh usulü eserleriyle ilgisinin olmadığını, bu türe dâhil edilebilecek bir eser olmadığını iddia etmişti. Bu makale birçok araştırmacının itirazıyla karşılaşmış ve geçen yıllar boyunca Hallaq’ın tezlerini muhtelif açılardan tenkit eden yazılar neşredilmiştir. Hallaq, 2019 senesinde bir makale daha yayınlamış ve er-Risâle’ye dair iddiasını sürdürdüğü gibi mevcut eleştirilere de cevap vermiştir. Bu araştırma notunda, Hallaq’ın usûl-i fıkhın gelişim sürecine dair geliştirdiği, Şâfiî’nin er-Risâle’sini kurucu bir metin olmaktan çıkarıp usulün teşekkülünü hicri dördüncü ve beşinci asırlara erteleyen tezleri incelenmektedir. Yazının temel iddiası, ilk metinlerle klasik ve mütekâmil eserler arasında güçlü bir teorik ve tematik etkileşim bulunduğu ve de er-Risâle’nin usul tarihinde merkezî bir yere sahip olduğudur.
İndirmeler
Referanslar
Coulson, Noel J. A History of Islamic Law. Edinburgh: Edinburgh University Press, 1964.
Goldziher, Ignaz. The Ẓāhirīs: Their Doctrine and Their History. Translated by Wolfgang Behn. Leiden: E. J. Brill, 1971.
Hallaq, Wael B. “Uṣūl al-Fiqh and Shâfi’ī’s Risâla Revisited.” Journal of Arabic and Islamic Studies 19 (2019): 129–183. [“Usûlü’l-Fıkh ve Şâfiî’nin Risâle’sinin Yeniden Değerlendirilmesi.” çev. Orhan Akat and Tuğrul Kütükcü. In Ahlâkî Yönetimsellik, 205–296. İstanbul: Pınar Yayınları, 2023].
Hallaq, Wael B. “Was al-Shafii the Master Architect of Islamic Jurisprudence?” International Journal of Middle East Studies 25, no. 4 (1993): 587–605.[“Şâfiî Hukuk İlminin Başmimarı Mıydı?” çev. İsmail Hakkı Ünal. In Sünni Paradigmanın Oluşumunda Şâfi‘î’nin Rolü, ed. M. Hayri Kırbaşoğlu, 49–72. Ankara: Kitâbiyât, 2003.
Okuyucu, Nail. “Hicrî Üçüncü Asırda İmam Şâfiî’nin Eserlerinin Rivayeti ve er-Risâle’nin Okunurluğu.” Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 50, no. 50 (2016): 23–56.
Râzî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ömer Fahrüddin. Menâkıbu’l-İmâm eş-Şâfiî. thk. Ahmed Hicâzî es-Sekkâ. Kahire: Mektebetü’l-Külliyâti’l-Ezheriyye, 1986.
Schacht, Joseph. An Introduction to Islamic Law. Oxford: Clarendon Press, 1986.
Stewart, Devin. “Muḥammad b. Dâʾūd al-Ẓâhirī’s Manual of Jurisprudence, al-Wuṣūl ilâ Ma’rifat al-Uṣūl.” In Studies in Islamic Legal Theory, edited by Bernard Weiss, 99–158. Leiden: Brill, 2002.
Stewart, Devin. “Muḥammad b. Jarīr al-Ṭabarī’s al-Bayân ‘an Uṣūl al-Aḥkâm and the Genre of Uṣūl al-Fiqh in Ninth Century Baghdad.” In Abbasid Studies: Occasional Papers of the School of Abbasid Studies, edited by J. Montgomery, 321–349. Leuven: Peeters, 2004.
Stewart, Devin. Islamic Legal Orthodoxy: Twelver Shiite Responses to the Sunni Legal System. Salt Lake City: University of Utah Press, 1998.
Temel, Ahmet. The Missing Link in the History of Islamic Legal Theory: The Development of Usūl al-Fiqh between al-Shāfi‘ī and al-Jassās during the 3rd/9th and Early 4th/10th Centuries. Doktora Tezi, University of California, Santa Barbara, 2014.
